İnfantil spazm (West sendromu), bebeklerin ilk aylarında ortaya çıkan, ardışık kasılmalar ve gelişimsel yavaşlamayla karakterize ciddi bir epilepsi türüdür. Rahatsızlık, beyindeki elektriksel dengenin aniden bozulmasıyla meydana gelir.
Bu tablo sıradan nöbetlerin çok ötesinde, bebeğin sinir sistemini doğrudan yıpratan hassas bir süreçtir. Merkezi sinir sisteminin aşırı uyarılması sonucunda ritmik vücut bükülmeleri ve istemsiz hareketler gözlemlenir.
Rahatsızlığın erken evrede fark edilmesi, beynin sağlıklı büyüme eğrisini korumak adına hayati değer taşır. Kazanılan becerilerin sekteye uğramaması için vakit kaybetmeden doğru tıbbi adımların atılması şarttır.
Bebeklerin normal irkilme reflekslerinden tamamen farklı olan bu tablonun doğru ayırt edilmesi büyük önem taşır. Zamanında sağlanan hekim desteği, çocukların gelecekteki yaşam kalitesini güvence altına alan en güçlü adımdır.
İnfantil spazm (West sendromu) nedir ve neden erken müdahale gerektirir?
Bebeklik çağının en hassas nörolojik tablolarından biri olan bu durum sıradan bir nöbet geçirme halinden farklıdır ve tıpta epileptik ensefalopati olarak nitelendirilir. Yani beyindeki kontrolsüz elektriksel deşarjlar sadece anlık kasılma yaratmakla kalmaz, aynı zamanda beynin öğrenme, algılama ve hareket ağlarını da baskılar. İstatistiksel verilere göre yaklaşık her iki bin ila dört bin canlı doğumda bir görülen bu rahatsızlık, vakaların büyük çoğunluğunda yaşamın ilk yılı içinde başlar. Özellikle dördüncü ile yedinci aylar arası belirtilerin en sık ortaya çıktığı dönemdir; ancak yenidoğan evresinden üç yaş civarına kadar uzanan bir aralıkta da rastlanabilir.
Çocuk nörolojisi pratiğinde bu tablonun acil bir durum olarak değerlendirilmesinin arkasında, zamanla yarışılan hassas bir süreç yatar. Nöbetlerin başladığı ilk gün ile etkin tedavinin devreye girdiği zaman arasındaki süre uzadıkça, gelişmekte olan beyin dokusunun maruz kaldığı elektriksel yıpranma derinleşebilir. Erken dönemde fark edilip kontrol altına alınmayan süreçlerde bebekte ortaya çıkabilecek gelişimsel gerileme işaretleri şunlardır:
- Göz temasının azalması
- Sosyal gülümsemenin kaybolması
- Baş kontrolünün zayıflaması
- Destekli oturma becerisinin gerilemesi
- Çevreye olan ilginin sönükleşmesi
- Agulama seslerinin kesilmesi
Bebeğin o güne kadar kazandığı bu temel yeteneklerin gerilemesini önlemek ve olası kayıpların kalıcı hale gelme riskini düşürmek adına, şüpheli belirtiler fark edildiği anda çocuk nörolojisi değerlendirmesine başvurmak büyük önem taşır.
Bebeklerde infantil spazm belirtileri nelerdir ve nöbetler nasıl anlaşılır?
Ailelerin gözlemlediği nöbetler, yetişkinlerde bilinen klasik bayılmalı ve titremeli epilepsi nöbetlerine pek benzemez. Genellikle bir veya iki saniye süren ani bir sıçrama ya da kasılma ile başlar ve bazen bunu birkaç saniyelik sabit bir duruş izler. Kasılmanın şekline göre bebeğin boynu ve gövdesi aniden öne bükülebilir, kolları içe kapanabilir veya baş ve gövde geriye doğru yay gibi gerilebilir. Bazı bebeklerde ise bu hareketlerin karışımı izlenir. Bu kasılmaların en belirgin özelliği tek tek değil peş peşe gelen salkımlar yani kümeler halinde yaşanmasıdır. Özellikle uykuya dalarken veya uyandıktan hemen sonraki dakikalarda, beşer onar saniye arayla tekrarlayan çok sayıda kasılma serisi görülebilir.
Kasılma anında veya hemen sonrasında bebeklerde gözlemlenebilen eşlikçi belirtiler aşağıdaki gibidir:
- Gözlerin yukarı kayması
- Gözbebeklerinde anlık büyüme
- Yüzde ani kızarma
- Kalp atışlarında hızlanma
- Nöbet sonrası yoğun ağlama
- Belirgin huzursuzluk hali
Bazı durumlarda bu hareketler sadece başın hafifçe öne düşmesi, çene titremesi veya omuz silkme gibi oldukça silik bulgularla seyreder. Kasılmalar sırasında bebek ağladığı ve bacaklarını karnına çektiği için bu tablo çoğu zaman gaz sancısı, infantil kolik, reflü veya irkilme refleksi sanılarak gözden kaçabilir. Gaz sancısı günün farklı saatlerinde uzun ağlamalarla seyrederken, bu spazmlar genellikle uyku geçişlerinde saniyelik ritmik seriler halinde gelir. Ebeveynlerin şüpheli anları cep telefonuyla videoya kaydetmesi ve çocuk nörolojisi uzmanına göstermesi, tanı sürecindeki gecikmeleri önlemede kritik rol oynar.
İnfantil spazm (West sendromu) neden olur ve risk faktörleri nelerdir?
Beynin normal gelişim sürecinde kabuk bölgesi ile derin merkezler arasında dengeli bir iletişim ağı kurulur. Henüz olgunlaşmamış beyin dokusunda çeşitli stres faktörleri nedeniyle bu ağ bozulduğunda, beyin sapı düzeyinde kortikotropin salgılatıcı hormon adı verilen maddenin aşırı üretimi tetiklenir. Bu hormonal dengesizlik sinir hücrelerini aşırı uyarılabilir hale getirerek spazmların başlamasına zemin hazırlar. Çocuk nörolojisi uzmanı, tedavi planını doğru şekillendirmek için öncelikle altta yatan nedeni araştırır ve hastaları semptomatik, kriptojenik veya idiyopatik olarak üç ana grupta değerlendirir.
Vakaların önemli bir kısmını oluşturan semptomatik grupta saptanabilen başlıca tıbbi nedenler şunlardır:
- Doğum sırasında oksijensiz kalma
- Prematüre doğuma bağlı hasarlar
- Beyin içi kanamalar
- Fokal kortikal displazi
- Tuberoskleroz kompleksi
- Genetik mutasyonlar
- Doğumsal metabolik hastalıklar
- Gelişimsel beyin malformasyonları
Özellikle ciltte açık renkli lekeler ve çeşitli organlarda iyi huylu oluşumlarla seyreden Tuberoskleroz kompleksi veya SCN1A, STXBP1, FOXG1 gibi genlerdeki değişimler önemli birer etkendir. Kriptojenik gruptaki bebeklerde nöbetler başlayana kadar gelişim doğal seyreder ve altta bir neden olduğundan şüphelenilse bile mevcut tetkiklerle net odak gösterilemez. İdiyopatik grupta ise bebeğin nöbet öncesi gelişimi olağandır ve yapılan incelemelerde herhangi bir anormallik saptanmaz. Altta yatan sebebin aydınlatılması, seçilecek tedavi protokolünün belirlenmesinde doğrudan yol göstericidir.
Çocuk nörolojisinde infantil spazm tanısı nasıl konulur?
Şüpheli kasılmalarla başvuran bir bebekte tanı süreci, ailelerin çektiği videoların incelenmesi ve ayrıntılı nörolojik muayene ile başlar. Cilt yüzeyinin özel bir ışık kaynağı olan Wood lambası ile taranması, Tuberoskleroz gibi nörokutanöz hastalıkların erken ipuçlarını yakalamayı sağlar. Ancak tanıyı doğrulayan en temel yöntem bebeğin hem uyanıkken hem de uyurken beyin dalgalarının incelendiği video-EEG görüntülemesidir. Bu incelemede, nöbetlerin olmadığı aralarda bile beynin normal ritminin bozulduğu, yüksek voltajlı, düzensiz yavaş dalgalar ve çok odaklı dikenlerin birbirine karıştığı hipsaritmi adı verilen özel bir görünüm aranır. Hipsaritmi paterni uykunun rüya görülmeyen evresinde daha belirgin hale geldiği için EEG çekiminin uyku dönemini kapsaması büyük önem taşır.
Elektrofizyolojik tanı konulduktan sonra altta yatan nedeni bulmak amacıyla başvurulan ileri tetkikler aşağıdaki gibidir:
- Yüksek çözünürlüklü kraniyal MRG
- Kanda aminoasit profili
- İdrarda organik asit analizi
- Plazma laktat ve amonyak ölçümü
- Kromozomal mikroarray testi
- Epilepsi gen panelleri
- Tüm ekzom dizileme
Üç Tesla gücündeki detaylı beyin MRG çekimi ile beyin kıvrımlarındaki milimetrik yapısal farklılıklar ve miyelinizasyon süreci incelenir. MRG sonucu normal çıkan bebeklerde kan ve idrar tahlilleriyle piridoksin bağımlılığı gibi metabolik taramalar devreye sokulur. İleri basamakta uygulanan genetik analizler ise hücresel düzeydeki olası monogenik değişimleri ortaya koyarak tanı sürecini destekler.
İnfantil spazm (West sendromu) tedavisinde ilk basamakta hangi yöntemler uygulanır?
Tedavideki temel hedef yalnızca dışarıdan görünen sıçrama nöbetlerini durdurmak değildir; aynı zamanda EEG incelemesinde izlenen düzensiz hipsaritmi görünümünü ortadan kaldırarak beynin normal elektriksel ritmini yeniden kazanmasına yardımcı olmaktır. Çünkü dışarıdan kasılmalar dursa bile arka planda elektriksel düzensizlik devam ederse, bebeğin bilişsel gelişimi olumsuz etkilenmeyi sürdürebilir. Bu ikili düzelmeyi yakalamak adına çocuk nörolojisinde kanıt düzeyi yüksek ilk basamak protokoller hızla devreye sokulur.
Birinci basamak tedavide tercih edilen temel medikal ajanlar ve yaklaşımlar şunlardır:
- Sentetik ACTH enjeksiyonları
- Yüksek doz oral prednizolon
- Vigabatrin etken maddeli ilaçlar
- Piridoksin yani B6 vitamini desteği
Nedeni saptanamayan kriptojenik olgularda veya Tuberoskleroz dışı yapısal nedenlere bağlı vakalarda, sabah saatlerinde kas içine uygulanan sentetik ACTH tedavisi oldukça güçlü bir seçenektir. Beyindeki aşırı hormon üretimini geri bildirim mekanizmasıyla baskılayan bu ilaç, genellikle dört ila altı haftalık kademeli bir aralık açma şeması halinde uygulanır. ACTH temininde güçlük yaşandığında ağızdan verilen yüksek doz prednizolon tedavisi de ilk basamak alternatif olarak tercih edilir. Eğer bebeğin nöbetleri Tuberoskleroz kompleksine bağlı gelişmişse, beyindeki sakinleştirici GABA maddesini artıran vigabatrin ilk sırada seçilir ve bu hasta grubunda yüksek oranda klinik yanıt sağlar.
Dirençli infantil spazm vakalarında hangi alternatif tedaviler tercih edilir?
İlk basamakta uygulanan hormonal tedaviler ve vigabatrin, güçlü etkilerinin yanı sıra yakın hekim takibi gerektiren bazı yan etkiler barındırır. Hormonal tedaviler bağışıklık sistemini baskılayabildiği için bebekler enfeksiyonlara açık hale gelebilir ve ateş yanıtı gizlenebilir. Bu süreçte tansiyon, kan şekeri, potasyum değerleri ve kalp fonksiyonları düzenli kontrol edilir. Vigabatrin kullanan bebeklerde ise retina tabakasında birikime bağlı görme alanında daralma riski bulunduğundan, çocuk göz doktoru eşliğinde özel görme testleri ile periyodik izlem yapılır. İlk tedavinin başlamasından on dört gün sonra yapılan kontrol video-EEG çekiminde kasılmalar ve hipsaritmi devam ediyorsa ikinci basamak yöntemlere geçilir.
İlk basamak ilaçlara direnç gösteren vakalarda uygulanan alternatif tedavi yöntemleri şunlardır:
- Klasik ketojenik beslenme tedavisi
- Fokal kortikal rezeksiyon cerrahisi
- Lezyonektomi operasyonları
- Destekleyici antiepileptik ilaç kombinasyonları
Yüksek yağ ve kısıtlı karbonhidrat oranına dayanan ketojenik tıbbi beslenme, vücutta keton cisimcikleri üreterek beyin hücrelerine alternatif enerji kaynağı sunar ve nöronları koruyucu etki gösterir. Bebeklerin metabolizması ketonları kullanmaya yatkın olduğundan bu beslenme modeli dirençli spazmlarda oldukça faydalıdır. Öte yandan beyin MRG incelemesinde nöbetlere yol açan tek taraflı, cerrahi olarak çıkarılabilir yapısal bir odak saptanan dirençli hastalarda epilepsi cerrahisi gündeme alınır. Medikal tedavide klobazam, topiramat, levetirasetam veya sodyum valproat gibi ilaçlar da destekleyici olarak sürece eklenebilir.
İnfantil spazm (West sendromu) uzun dönem seyri nasıldır ve nelere dikkat edilmelidir?
Hastalığın uzun vadeli gidişatı; spazmlara yol açan ana nedene, nöbetler başlamadan önceki gelişim basamaklarının durumuna ve tedaviye ne kadar erken başlandığına göre şekillenir. Beyin görüntülemesi normal olan nöbet öncesi gelişimi yaşıtlarıyla uyumlu seyreden ve hormonal tedaviye erken dönemde yanıt veren bebeklerde zihinsel ve motor işlevlerin korunma olasılığı oldukça yüksektir. Ancak belirgin yapısal beyin hasarı bulunan vakalarda, nöbetler ilaçlarla kontrol altına alınsa bile belirli düzeyde nörolojik zorluklar devam edebilir. Ayrıca bu sendromu geçiren çocukların bir kısmında, ilerleyen yaşlarda farklı nöbet tipleri ve dirençli seyirle karakterize Lennox-Gastaut sendromuna dönüşüm riski mevcuttur.
Uzun dönemde çocuğun gelişimini desteklemek ve yaşam kalitesini artırmak için başvurulması gereken çok disiplinli yaklaşımlar aşağıdaki gibidir:
- Çocuk nörolojisi periyodik takipleri
- Pediatrik fizik tedavi uygulamaları
- Ergoterapi ve duyusal bütünleme
- Dil ve konuşma terapisi
- Erken dönem özel eğitim
Bebek beyninin kendini yenileme ve sağlam bölgelerin hasarlı alanların görevini üstlenme potansiyeli yani nöroplastisite yeteneği yaşamın ilk yıllarında oldukça yüksektir. Bu nedenle nöbetleri durdurmaya yönelik tıbbi tedaviyle eşzamanlı başlatılan rehabilitasyon destekleri, çocukların gelişimsel potansiyellerini en iyi şekilde değerlendirebilmelerine olanak tanır.
